Diger adları: Afrika zencefili -Kök zencefil -Siyah zencefil -Zencebil 
Latince adı: Zingiber officinale
Ingilizce ad: Ginger
Familyası: Zingiberaceae(Ginger)
Zencefil (Rhizoma Zingiberis); tropikal iklim karakterindeki coğrafi alanlarda yaşayan ve yetişen yumru köklü sarımtırak bir bitkidir.
Bileşim: Zingiberen içerikli eterli uçucu yağı, acı maddeler, Gingerol ve Shogol. İçeriğindeki esansiyel yağın (taze rizomun %1 ila 3’ü) çoğu seskuiterpenlerden oluşur. Örneğin; (-)-zingiberen (%70 kadar), (+)-ar-curcumen ß -sesquiphellandren (seskuifelandren), bisabolen ve farnesen. Monoterpenoidler eser miktarda bulunur ( ß -felladren, sineol, sitral). Zencefil (Zingiber officinale), zencefilgiller familyasından bir metreye kadar boylanabilen, ince-uzun yapraklı, sarı-kırmızı renklerde çiçekler açan bir bitkidir.
Çin, Hindistan, Endonezya, Vietnam, Japonya gibi tropik ya da yarı tropik iklimlerde yetişir.
Zencefil yumru, düğüm şeklinde bir birine geçmiş yuvarlaklar gibi görünen bir köke sahiptir. Bu kök yerin 15-25 cm altında bulunur. Kökün üzerindeki birbiri içine geçmiş hissi veren açık veya koyu halkalar su yüzeyinde yayılan dalgalar gibi yayılım gösterir. Kısımların kenarından yeşil yapraklar çıkar. Çiçekli bir bitkidir. Çiçekleri beyaz sarımtırak veya karışık yeşil de olabilir, toplu halde başaklar halinde açarlar. Pembe olduğu da vakidir(adalarda ki çeşitleri). 100 cm kadar yüksekliğinde, kamıs görünüşünde otsu bir bitkidir. Çok yıllıktır. Yaprakları mızrak gibi sivri uçlu ve tarçın kokuludur.
Türkiye’de, hobi tarzında yetiştirme denemeleri yapılıyor olsa da aslında iklimine dayanabilecek bir bitki değildir. Zencefil özellikle Asya, Çin, Hindistan ve Arabistanda çokça tüketilen ve her çeşit bitkisel şifa uygulamalarında kullanılan bir bitki çeşididir. Kokusu hoş ve kuvvetli, tadı ise batıcıdır.
Etken Maddeleri
Etkili oluşunun önemli nedenlerinden birsi uçucu yağlarının olması ve yapısındaki fenol bileşikleridir(shogaols ve gingerols). Zencefilin kökünde nişasta, reçine ve uçucu yağ vardır.
B6 vitamini, C vitamini, kalsiyum, demir, magnezyum, fosfor, potasyum, manganez ve lif açısından yüksek besin değerlerine sahiptir.
Taze zencefil, etken madde bakımından daha zengin; yüzde 80 su, yüzde 2 protein, yüzde 1 yağ, yüzde 12 nişasta, kalsiyum, fosfor, demir, özellikle B6 vitamini, B ve C vitamini magnezyum, fosfor, potasyum, manganez ve lif içeriyor. Kuru zencefilde su oranı yüzde 10.
Zencefilin Faydaları
Zencefilin antibakteriyel, antioksidatif, antiviral ve antitümör etkisi bulunuyor.
Antioksidan etki
Zencefil, iyi bir antioksidan,(oksitleri temizler dışarıya atılmasına yardımcı olur) toksin atıcıdır. Zencefilin kimyasal bileşiminde bulunan -gingerol, -paradol ve zingeronun lipit peroksidasyonundan koruyarak antioksidan etki gösterdiği pek çok hayvan deneyi ile gösterilmiştir. In vitro olarak gerçekleştirilen doza bağımlı bir çalışmada, zencefilin OH, O2 ve ABTS+ serbest radikallerini süpürücü etkisi bulunduğu saptanmıştır. Zencefilin radyoprotektif etkisi de buna dayanmaktadır
Kanserde Etkili
ABD’deki Michigan Üniversitesi’nde yapılan bir dizi araştırma, zencefilin yakın gelecekte kanser tedavisinde de kullanılabileceğini ortaya koydu. Araştırmalarda, toz haldeki zencefil suda eritilerek kanserli hücreye uygulandı. Zencefilin kanserli hücreyi öldürdüğü ve kanserli hücrelerin kemoterapiye karşı direnç kazanmasını önlediği görüldü. ABD’li uzmanlar, zencefilin, yumurtalık kanserinin tedavisinde kullanılabileceğini duyurdu
Sindirim Sistemi
Zencefil ile ilgili yapılan çalışmalar sonucunda tedavi maksatlı kullanılmasını destekleyen ve olumlu sonuç vermiştir. Araştırmaların önemli bir kısmını, bulantı ve kusmayla seyreden hastalıklar oluşturuyor.
Antiseptik etkisi sayesinde, mide ve bağırsak enfeksiyonlarına iyi geliyor.
Ameliyat sonrası görülen bulantı ve kusmalar, kemoterapide; mide bulantılarının azalmada çok etkilidir. Londra’da St. Bartholomew hastanesinde yapılan bir klinik çalışmada, zencefilin hastaların anesteziden uyanınca gösterdikleri bulantı ve kusma belirtilerini antiemetik ilaçlardan daha çok önlediği ortaya çıktı.
Zencefilin insanlarda hastalık yapan çeşitli bakteriler ve mayalar üzerinde etkileri bulunduğu gösterilmiş. Etkili bulunduğu mikroorganizmalar içerisinde dikkati çeken, başlıca ülser etkenlerinden biri olan Helicobacteri pyloriye, bilhassa uçucu bileşenlerinin (gingeroller) çeşitli helikobakter tipleri üzerinde etkili olduğu tespit edilmiş. Zencefilin kaynatılması ile bu etkiler önemli ölçüde kaybolmaktadır.
Deniz ve taşıt tutmasında ortaya çıkan bulantı ve kusmalara, hamileliğe bağlı bulantı ve kusmalarda da etkili. Hamilelere günde 3 taze dilim (25 gr) zencefille demlenmiş çay ya da bu miktarın yemeklerine katılması önerilmektedir. Kolit gibi sindirim problemlerine karşı kullanıldığı biliniyor. İlaçların mide ve bağırsaklara yaptığı yan etkileri de giderebilir. Mide üşütmelerini giderir.
Kabızlığa karşı kullanılabilir.
Sindirimi kolaylaştırır. Yemeğin daha iyi sindirilmesini sağladığından mide ve bağırsak gazı oluşmasını engellemekte etkilidir. Aşırı yenilen yemeklerden sonra ve özellikle et yemeklerinden sonra alınması uygundur. Sindirim sistemini rahatlatır. Karın ağrısını giderir. İştah açıcıdır, ishali keser. Taze zencefil yemek hazmı kolaylaştırarak şişkinliğe iyi gelir.
Zencefil yağının da hazmı kolaylaştırıcı ve gaz söktürücü etkisi vardır. 
Yatıştırıcıdır. Mide için ve kuvvet verici olarak, 10gr toz zencefil 500gr süzme bal ile karıştırılıp yenilir.
Zencefilin, safra söktürücü etkisi nedeniyle de safra kesesi çıkarılmış hastalarda böbrek ağrısına benzer ağrılar görülebilmektedir. Bu gibi durumlarda, zencefil kullanımı kesilince bu ağrı da kaybolur. Safra taşı olan kişilerde de safra söktürücü etkisine bağlı olarak taşın kanala düşerek tıkanmasına yol açabileceği göz önüne alınmalıdır.
Karaciğer tıkanıklılığı ve karaciğer üşütmelerinde kullanılır.
Kan Şekerini Dengeler
Diyabette kan şekerinin dengede tutulmasında etkilidir. Zayıflama tedavisinde kan şekerini dengede tutmakta olan etkisinden dolayı tok tutucu ve metabolizmanın yavaşlamasını engelleyici etkisi ile rahat kilo verilmesini sağlar. Zencefil üzerinde yapılan hayvan deneylerinde diyabetik yapılmış sıçanlarda kan şekeri seviyesinin düştüğü gözlenmiş. Hayvanların şekerli gıdasına bir miktar zencefil ilave edildiğinde kan şekeri seviyesinin fazla oynamadığı, yükselmediği tespit edilmiş. Ama şeker hastalarının zencefil kullanırken kan şekeri seviyesini (kullanılan miktara bağlı) kontrol etmeleri yararlı olacaktır. Bir çalışmada zencefilin etkisini, şekeri glukoza dönüştüren enzimi baskılayarak gösterdiği (alfa glukozidaz enzimi inhibitörü), dolayısıyla kan şekerinde tehlike oluşturacak seviyede ani bir düşme sağlamayacağı bildiriliyor.
Solunum Sistemi
Üst solunum yolu enfeksiyonlarında kullanılır. Zencefil, bronşit, soğuk algınlığı, grip, nezle gibi hastalıkların belirtilerini, baş ağrılarını azaltmak için tüm dünyada ısıtıcı ve yatıştırıcı olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Zencefil bal ile karıştırarak etkili bir öksürük ilacı elde edilir.
Zencefil suyu, özellikle soğuk algınlığına yakalanılacağı zamanda sık sık içilmeli.
Sinüs iltihabında kullanılır.
Astımı önler. Nefes darlığı ve astımda bir miktar balın içine toz biber ve zencefil konur, Temiz beze sürülüp göğse sarılır.
Sigaradan kaynaklanan öksürük, boğaz kuruluğu gibi rahatsızlıkları giderir.
Balgam söktürücü özelliği vardır.
Zencefil kökünden elde edilen tentürün başta burun deliklerinin kuruması, öksürük, astım, romatizma, hazım rahatsızlıkları ve gırtlak ağrısına karşı etkilidir.
Beyin Sağlığı
Kan şekerini dengeleyip, beynin enerji kaynağı olan glikozu sürekli kullanılabilir halde tutarak, pozitif etki sağlar. Beynin çalışması ve gücü üzerine etkilidir. Zihnin açılmasına, hafızanın güçlendirilmesine, beynin canlandırılmasına yardımcı olur. İleri yaşlarda görülen unutkanlık, dalgınlık gibi durumların oluşumunu geciktirici yönde etkili olmaktadır. Düzenli kullanıldığında zihinsel aktiviteyi artırdığı gözlenmiştir.
Uykusuzluğa iyi gelir.
Ağrı Kesici
Zencefilin ağrıkesici özelliği vardır. Ağrıyı salgılayan kimyasalları azalttığı düşünülmektedir.
Regl dönemi ağrılarını azaltmak içinde kullanılır. Baş ağrısı ve kas ağrısını giderici özelliği vardır.
Diş ağrısını geçirir. Zencefil sirkede kaynatılıp bir yudum ağızda tutulur.
Romatizmal hastalıklara çok iyi gelmektedir. Zencefil, havlıcan, şam fıstığı, bal yeteri kadar alınarak macun yapılır ve birer ceviz büyüklüğünde günde üç defa yutulursa bel, bacak ağrıları ve romatizmaya iyi gelir. Fıstıkla beraber yenilirse benzer etkiyi gösterir.
Kalp ve Kan Dolaşımı
Zencefil, kan dolaşımını uyarır ve yüzeydeki kan damarlarını genişletip, kanın yüzeysel bölgelere daha rahat ulaşmasını sağlar. Zencefil kökü bu nedenle ilk önce terletir ve ateşi düşürüp rahatlatır.
Japonya’da Tukushime-Bunri Üniversitesine bağlı Eczacılık Fakültesi ve Kyoto Üniversitesi araştırıcıları zencefilin kalp kaslarını kuvvetlendirdiğini ve dolaşımı düzenlediğini bildirdiler. Uzun süre ve düzenli kullanılması kandaki kolesterol seviyesinin azalmasına etkilidir. Hindistan’da Baroda Üniversitesi araştırmacıları, yaptıkları deneylerle zencefilin karaciğer ve kandaki kolesterolü azalttığı sonucuna vardılar.
Kanın pıhtılaşmasını engelleyici etkisi var. Japon bilim adamları zencefilin bileşiminde bulunan shopal’ün pıhtılaşmayı önlediğini buldular.
Donmalarda, ısınmayan el ve ayakların ısıtılmasında kullanılır. Yüksek kan basıncını normalleştirir.
Antiseptik özelliği kanın temiz kalmasını sağlar.
Kalp ritminin düzenler.
Afrodizyak etkisi vardır. Vücudun enerji ihtiyacını artırıcı özelliğinin yansıra istek ve güç artırıcı özelliği vardır.
Kaynatılarak içilir veya sürme olarak göze çekilirse gözün görme gücünü arttırır.
Çocuklarda
2 yaşın üstündeki çocuklarda baş ağrısı, mide bulantısı ve sindirim sistemi kramplarının tedavi edilmesi için kullanılabilinir.
Hamilelerde
Zencefil, gebelikte sabah görülen bulantı ve kusma gibi rahatsızlıklarda da kullanılır. 30 hamilede yapılan denemelerde hastalara her gün 1 gr. toz zencefil verildiğinde, semptomların azaldığı ve tamamen geçebildiği ortaya çıkmıştır. Hamilelikte alınan günlük 1 gr toz zencefil hamileliğin mide üzerindeki etkilerini büyük oranda iyileştirir ve hatta yok edebilir de.
Zencefilin doğum sonrasında annenin emzirme döneminde, anne sütünü artırıcı ve bağışıklık sistemini güçlendirici etkisi vardır.
Kışın salebin üzerine tarçın yerine zencefil serperek içilmesi yorgunluğu alır, sinir sistemini düzeltir.
Taze zencefil kökünden yapılan turşu sofralara güzel bir çeşni olmanın yanında sindirime faydalı bir takviye olur.
Satın alırken; taze zencefil kökleri alınmalı. Kuru, yumrulu olmalı. Yumuşak kısımları yada belirgin kokusu olmamalı. Serin ve kuru yerde saklanmalı. Buzdolabına konmamalı. Kabuğu çok sertse suyu sıkılmadan önce soyulmalıdır. Zencefili alırken taze kurutulmuş olmasına dikkat edilmeli. Evde pirinç veya bakır havanda çok kolay ezerek toz haline getirebilinir. Kuru olanının kokusu ve etkisi daha yoğundur.
Zencefilin yaş ve taze olarak alınması tavsiye edilir.
Zencefil Yağının Faydaları
Zencefil yağı, başta ara doku iltihapları, bademcik iltihapları, iştahsızlık, dermansızlık, hazım rahatsızlıkları (şişkinlik ve kabızlık) seyahat hastalıkları (kinesiya;vapur, gemi, araba, uçak, tren vb vasıtaların sebep olduğu kusma, bulantı, kırgınlık ve baş dönmesi gibi rahatsızlıkların) ve iktidarsızlığa karşı kullanılır.
Dahili olarak kullanıldığında, gaz söktürücü özelliği vardır.
Beden ve zihin gücünü artırıcı özelliği vardır.
Felçli hastalıklarda kullanılır.
Kusmayı ve ishali önler. Karaciğer yetmezliğinde fayda sağlar. Karın ağrılarını dindirir.
Romatizmayı tedavi eder,
Zencefil yağı, günde 3 defa 1 çay bardağı suya veya şekere 2-3 damla damlatılarak alınır.
Saçlara parlaklık verir. Masaj yaparak uygulandığında, kan dolaşımını hızlandırır.
Zencefilin Diğer Kullanım Alanları
Yemeklerde ve tatlılarda da kullanılır.
Kurutulup öğütülerek toz haline getirilmiş kökleri ve de rendelenmiş taze zencefil dilimleri ekmek, tatlı, pasta, bisküvilerin yapımında da kullanılır.
Tarçın kokusuna benzeyen özel kokulu zencefil, lezzet vermek amacıyla yemeklere, yemek soslarına rendelenerek ilave edilebilir. Taze zencefil rendelenir veya ince ince doğranır, isteğe bağlı olarak suda birkaç saat bekletilir ve daha sonra yemeğe servisten biraz önce eklenir. Tavuk, balık ve et yemeklerinde kullanılması sindirimi kolaylaştırır hem de farklı bir lezzet sunar. Zencefil; kek, kurabiye için de farklı bir lezzet kapısıdır. Özel kokusu ve tadıyla çorbalara küçük rendeler şeklinde ilave edilebilir. Taze zencefilin reçel ve marmelatı yapılabildiği gibi reçel ve marmelatlara ilave edildiğinde de ayrı bir lezzet katar.
Baharat: Özellikle zayıf ve sinirsel etkiye açık mideler için çok yararlı bir baharattır.
Zencefilli komposto (4 porsiyon) 3 yemek kaşığı kuru üzümü 1 litre su da kaynatılır. Üzümler şişince üzerine 1 adet dilimlenmiş taze elma ve 5-6 dilim zencefil ilave edip, pişirmeye devam edilir. Kaynadıktan sonra ateşten alınır, isteğe göre bal ilave edilir.
Soğuk Algınlığı İçin
–Zencefilli Kekik Çayı: 1 -2 litre kadar suyu çaydanlıkta kaynatılır. Ocağın altını kapatılıp hemen 2 yemek kaşığı rendelenmiş zencefili ve 1 tatlı kaşığı kuru yaprak kekik ilave edip demlemeye bırakılır. Sıcak içilir. Arzuya göre bal ilavesi yapılır. Özellikle soğuk algınlığı, mide rahatsızlıkları ve diyet sırasında içilebilir.
Zencefil suyu özellikle soğuk algınlığına yakalanılacağı hissedilirse sık sık içilmeli. Yada 10gr zencefil, 5gr havlıcan, 5gr karanfil, 10gr tarçın karıştırılır. 1.5 kg suda bal veya növbet şekeri ile kaynatılır. Soğuduktan sonra içilir. Zencefil çaylarla birlikte alınabilir, özellikle yaş zencefil dilimlenerek fincan içerisine konmuş çayda bekletilir. Toz halindeki zencefil bal ile alınabilir. Ayrıca çay, bal, zencefil karışımı da oldukca etkili bir tiryaktır.
–Soğuk algınlığında, baş ağrılarında, veya grip gibi hastalıklarda: 2-3 dilim yaş zencefil veya 0.5 gr toz zencefil çay ve bal karışımına atılarak sıcak alınır. Bu günde 2-3 kere tekrarlanır.
-Zencefil toz olarak 1 gramlık dozlarla doğrudan alınabilir(özellikle hamilelerde).
Ameliyat sonrası ayılmalarda 0,5gr. – 2gr. arası zencefil+100 ml. sıcak su ile ile hazırlanan infüzyon oldukça faydalı sonuçlar verir.
Yolculuğa çıkmadan 30 dakika önce ağza alınan 1 gr. zencefil araç tutmasını engeller.
Bulantılar ve gaz şikayetlerinde: Günlük “yiyeceklerle birlikte olmak koşuluyla” 2-4 gr arasında zencefil alınır. Eğer toz halinde alınacaksa 0.25-1 gr arasında toz 1.5-3.0 ml suyla (bu 30-90 damla demektir) karıştırılır.
Mide Bulantılarına: 0,5gr. – 1gr. toz zencefil + 150 ml. kaynar su ile infüzyon hazırlanır, gerekli durumlarda günde 2 veya 3 kez tekrarlanır.
Adet sancılarının giderilmesinde: Günlük 1 gr toz zencefil alınabilir. Toz zencefil 20-30 damla suyla extrakt haline getirilir ve 3-4 defada tüketilir. İstenirse bal veya tatlı ile karıştırılabilir. Hazırlanan zencefili 1 defada değilde günün değişik saatlerinde 2-3 defada tüketilir.
Zencefilli Taze Limonata: Yazın soğuk limonatalara ilave edebilir, kışın da taze zencefil demlenip çay olarak içlebilir.
-1 yemek kaşığı rendelenmiş zencefil 1litre kaynamış suda 1 taşım kaynatılır. 1 yemek kaşığı bal ilave edilir. Soğumaya bırakılır. 1 adet limonu sıkıp bu karışıma karıştırdıktan sonra taze olarak içilir. Zencefilli limonata; bağışıklık sisteminin zayıfladığında, yorgunlukta, soğuk algınlığı ve grip hallerinde önerilen içecektir. Zencefilli limonata sigara içenler, diyet yapanlar için de sağlıklı bir seçimdir.
Tentür kullanımı: D2’den D6’ya kadarki herhangi bir seyrelti kullanılabilir. Öncelikli kullanım alanları, mide zayıflığı, sindirim problemleri ve bronşiyal astımdır. Ayrıca, idrar tutukluğuna ve ekmekten kaynaklanan şişkinliklere karşı önerilebilir. Sürekli olarak veya ihtiyaç duyulduğunda, günde 2-3 kere, 10-15 damla, yarım yemek kaşığı ılık suya eklenerek alınır.
UYARI
Bilinen yan etkileri yoktur. Zencefil başka diğer besinlerle vücutta birbirini karşılıklı olarak etkilemez ve bütün şekilleriyle zencefilin alınması güvenlidir.
Önerilen bazı tedbirler mevcuttur. Hamilelikte zencefil kullanımı doktor gözetiminde olması daha uygundur. Bunlar hamileliğin ilk iki ayından sonra ve günde dört kez 250 mg dan fazla alınmamalıdır.
-Hamilelerin günlük olarak, 3 dilim zencefil den daha fazla miktarda tüketmemeleri tavsiye edilir.
-Yetişkinlerde zencefil tüketiminin günlük 4 gramı geçmemesi gerekir. Zencefilin aşırı dozda tüketilmesi halinde göğüste hafif yanma hissedilebiinir.(Yiyecekler genellikle %0.5 kadar zencefil içerir)
-Zencefili kesinlikle 2 (iki) yaşından küçük çocuklare verilmez.
Bir yetişkin ağırlığının 70 kg olarak alınıp, çocuklarda yetişkin ağırlığına göre doz düşürerek verilir. Örneğin 20 kg bir çocuk için hesap şöyle olmalıdır 70/20=3 bu durumda yetişkine hazırlanan doz 3 e bölünür ve kullanılır.
–Kan sulandırıcı ilaç alınıyorsa, ülser varsa kullanılmaz. Zencefilinde kan inceltici etkisi vardır.
–Safra kesesi taşı olan kişiler zencefil kullanmadan önce doktorlarına danışmalıdırlar zira safra akımını artırdığı bilinmektedir.
Ameliyat olmadan önce zencefil kullanımı bırakılmalıdır. Zencefil ameliyatın ertesi günü, ameliyat sonrası bulantısını önlemek için alınabilir fakat trombositleri daha az yapışkan hale getirmeleri ve dolayısıyla kanama riskini artırması nedeniyle ameliyattan en az üç ila dört gün önce alınması durdurulmalıdır.
Kaynaklar
derleme